Diabetes mellitus (şeker hastalığı) kan şekerinde yükseklik, karbonhidrat ve lipid (yağ) metabolizmalarında bozuklukla karakterize heterojen (karışık) bir hastalık grubudur. Temelde endokrinolojik (hormonsal) bir sorundur. Fakat komplikasyonları nedeni ile multidisipliner tedavi yaklaşımı gerektirir. Amerika Birleşik Devletleri’nde yapılan istatistiklerde bugün %10’u insüline bağlı yaklaşık 11 milyon diyabetli olduğu ve bunların da ¼’ünde ayak sorunları nedeni ile en sık hastaneye yatış nedeni olduğu görülmüştür. Diyabetik hastaların %5 ile %15’inde çeşitli seviyelerde ampütasyon (bir eklem bölgesinin kesilmesi) gerekmektedir.

PATOFİZYOLOJİ
Diyabetik hastalarda alt eksterimete sorunlarının birbiri ile ilişkili dört temel nedeni vardır.

1. Nöropati (sinir hasarı)
2. İskemi (kanlanma bozukluğu)
3. İnfeksiyon
4. Şekil bozukluğu (kas dengesizlikleri ve eklem bozuklukları)

Nöropati diyabette sık görülen bir komplikasyondur ve diyabet tanısı aldığında %8’inde nöropati vardır. Hiperglisemi (kan şekeri yüksekliği) ile nöropati arasında direkt ilişki vardır. Batı ülkelerinde periferik nöropatinin en sık nedeni diyabet, alkol ve diğer toksik nedenler gelir.

Dibetik nöropati etkilenen sinir liflerinin fonksiyonel özelliğine göre üç grupta incelenir

Duyusal Nöropati: Küçük tekrarlayan travmalar algılanamadığı için ülsere yaraların arttığı en önemli şekildir. Tipik olarak çorap eldiven şeklinde duyu kusuru görülür. Alt kısımlarda daha sık olup ayak baş parmağında ülsere yara sıktır.

Otonomik Nöropati: Cildin normal ter ve ısı düzenlemesi bozulur. Cilt kuru ve serttir. Kolaylıkla çatlak ve sert nasırlar oluşur, bunlar da ülser ve enfeksiyon giriş kapısı oluştururken Charcot eklemi oluşmasını hızlandırır.

Motor Nöropati: Kas dengesizliği sonucu yürüme biçimi değişebilir. Sıklıkla başparmakta kas dengesizliğine neden olarak ön ayak şekil bozukluklarına yol açar.

İSKEMİ (Kanlanma Bozukluğu)
Diyabetin aterosikleroz riskini arttırdığı bilinmektedir. Diyabetiklerde aterosikleroz erken yaşlarda başlar, daha yaygındır, daha hızlı ilerler ve bayanları daha sık etkiler. Diyabetik hastalarda kılcal (kapiller) damar bazal membranında kalınlaşma, permiablite (geçirgenlik) değişiklikleri saptanmaktadır. Ancak bu damarsal değişiklikler tıkayıcı özellikte olmadığı için, damarsal patoloji ile iskemi ve enfeksiyon arasındaki ilişki tam olarak ortaya konamamıştır. Ancak diyabetik nöropati oluşumunda vasküler nedenlerin yeri oldukça açıktır. Damarların ve iskeminin durumunu belirlemek için Vasküler Doplerle inceleme yapmak gerekebilir. Diyabette bazı büyük damarlarda da tıkanma olabilir.

Damarsal patoloji ortaya çıkan hastalarda çoğu kez nöropatiye (sinir hasarına) rağmen ağrı vardır. Ağrılı tırnak batması ve ağrılı ülserlerde damar tıkanması daima düşünülmelidir. Çünkü nöropatik ülserde ağrı yoktur. Nöropatik zemindeki damar tıkanıklıkları kangrene neden olabilir. Bu kangren parmaklardan başlayarak yukarıya doğru ilerler ve hemen daima enfeksiyonla sonuçlanır. Bu durumlarda damarın tıkanma veya enfeksiyon bölgesine göre ampütasyonla (bölgenin kesilmesi) ile sonuçlanır.

İNFEKSİYON
Hiperglisemisi uzun süre devam eden diyabetik hastalarda nötrofil fonksiyonları ve hücre immünitesi (bağışıklığı) azalır. Nöropati; travma ve ülsererasyonlara sonuç olarak ayak yumuşak dokusunda yaralara neden olur. Diyabetik ayakta gelişen mikrobik enfeksiyonun en büyük özelliği polimikrobik (çok mikroplu) olmasıdır. Bu enfeksiyonlarda en sık izole edilen mikroorganizmalar; gram(+) koklar, enterik mikroplar ve anaeroblardır. İstatistiksel çalışmalarda en sık karşılaşılanlar; grup D streptokoklar (enterococci), E. Coliklebsiella, enterobakter aerogines ve değişik aneoroblardır.

Enfeksiyonun varlığı ve şiddeti ilk olarak cilt ve yumuşak dokuların incelenmesi ile değerlendirilir. Özellikle basıya uğrayan yerlerde metatars başı altında (birinci parmak eklen bölgesi) veya topuk ta ülserler gelişir. Bazen ülser yarasını ağzı küçük olduğu halde derinde yumuşak dokulara yayılarak abse oluşturabilir. Klinik olarak; ayakta ısı artışı, kızarıklık ve şişlik; selülit, abse ve charcot ekleminin erken evresini düşündürür.

DİYABETİK AYAKLAR İÇİN AYAK EĞİTİM REHBERİ

GÖZLEM

1. Ayağın tüm yüzeyini, deri iritasyonu ve enfeksiyonun erken tanısı için sık sık gözlemleyiniz.
2. Isı artışı olan bölgeleri saptayınız.
3. Ayak üzeri ve tabanında duyu kusuru olup olmadığını anlamak için elle muayene yapınız.
4. Çorap ve ayakkabı giymeden önce, bunların içerisinde baskı yapacak yabancı cisim olmadığını kontrol ediniz.
5. Dar çorap, dar ayakkabıdan kaçının ve sık çorap değiştiriniz.
6. Anormal bir bulguda hemen doktorunuza gidiniz.

DERİ BAKIMI

1. Banyodan önce aşırı sert alanları veya nasırları herhangi bir kesici aletle kesmeyiniz. Doktorunuza danışarak topuk taşı (pomza taşı) ile ovuşturunuz.
2. Tırnaklarınızı ayda bir kez düz olarak kesin. Kalınlaşmış ve sertleşmiş tırnaklar için uzmanına gidiniz.
3. Banyo veya günlük ayak bakını takiben ayak cildini nemlendirici veya kremle besleyiniz.
4. Aşırı sıcak ve soğuktan kaçınınız, banyo suyu sıcaklığını normale ayarlayınız.
5. Ayağınızı soğuk hissediyorsanız kesinlikle sıcak su veya soba, elektrikli ısıtıcı gibi ısı kaynağı kullanmayın. Bunun için kalın ya da yün çorap kullanınız.
6. Parmak aralarınız ıslak kalmamasına dikkat ediniz (mantar ve enfeksiyon gelişimi açısından).
7. Yüzeyel yaralar varsa bunları temiz tutunuz ve ağırlık vermeden yürüyünüz.
8. Yaralarınızdaki hızlı ya da yavaş iyileşmeyi not ediniz.

AYAKKABI SEÇİMİ

1. Kenarları alçak, burun kısmı yuvarlak, yumuşak tabanlıklı, üst kısmı ayak şeklini alabilen ve bağcık veya bantlarla kapanması olan ayakkabı seçiniz.
2. Ayakkabı numarası tam olmalı ve ayağınıza tam uymalıdır ve sıkmamalıdır.
3. Ayakkabı içine tabanlık konulacak ise derin ayakkabı seçiniz.
4. Yeni ayakkabıları alıştırarak giyin, ilk hafta içinde 2 saatten az giyiniz.
5. Yazın sandalet tipi veya ayağın hava almasına izin veren gözenekli olmasına dikkat ediniz.
6. Ayakkabı tabanının kalın kauçuk tipi orta sert - yumuşaklıkta olmasına dikkat ederek, sert ve ince tabanlı olmasından sakınınız.
7. Çok uzun mesafe yürümeyiniz.
8. Yürüyüşlerinizi 10-15 dakika da bir bu mesafe kadar dinlenerek yapmaya dikkat ediniz.